Alvorens BaZtille er was ... een verslag

Het ontstaan van BaZtille Ateliers                                            Juni 2005 / Robert Verhaaf

Een verhaal over allerhande ontwikkelingen die ertoe hebben geleid dat een idee werkelijkheid kon worden.

 Het bestaan van de beeldende kunstenaar is in sterke mate afhankelijk van een werkplek, zeg maar atelier, alwaar hij/zij zich kan onttrekken aan al wat “ in die andere werkelijkheid “ zich afspeelt. Een ruimte waar je, je los kunt voelen. Populair gezegd een vorm van vrijheid beleven. Tegelijkertijd eist die ruimte iets van je. Het maken van beelden, in de ruime zin van het woord.

 Een atelier verwerven is een bezigheid op zich. Of je nu in één van de grote steden woont of in een middelgrote stad. Bepalend is of de betreffende Gemeente een beleid gestalte geeft, voor die categorie mensen ( kunstenaars ) die ‘ door de bank genomen ‘ in iedere stad wonen en willen werken. Zijn er, criteria te noemen, die zowel voor de kunstenaar als voor bijvoorbeeld een Gemeente, geldend zijn voor wat betreft de definitie van een atelier.

 De ervaring leert dat het uiteindelijk ver uiteen ligt. De oorzaak die daar, naar mijn idee, aan ten grondslag ligt is geld. En vooral de wijze waarop dat verworven moet/kan worden. Leven in een tijd waar bijna ieder begrip een vertaling heeft naar een economische eenheid. Zo ook het verwerven van een atelier.

Omdat het kunnen ‘ bestaan ‘ van de opbrengst van  beeldende kunst slechts voor een gering gezelschap is weggelegd, vormt dat veelal een basis voor strijd, voor hen die zich desondanks in dit metier willen manifesteren. Velen uit de samenleving hebben een vaag vermoeden dat zo’n bestaan in financieel opzicht mager is.

Het bedrijven van kunst, dat gezien kan worden als het vervaardigen van een product, is er de gedachte dat uit de inkomsten van verkoop van dat product ook kosten bestreden kunnen worden. Het is bijna net als in een ‘ echt ‘ bedrijf. Het verschil zit hem echter in het feit dat kunstenaars in wezen geen product maken. Een product in die zin, dat je produceert, anders gezegd ‘ dingen ‘ maakt die vanuit een herhalend productieproces een zelfde ‘ ding ‘ opleveren. De kunstenaar zal hooguit, vanuit de thematiek die in zijn of haar werk speelt, vergelijkbare producten maken. Het zal zelden, misschien nooit, een zelfde werk zijn. Juist dit gegeven is het kwetsbare in het bestaan van de kunstenaar. Een reclamecampagne voeren voor iets wat niet hetzelfde is spreekt de mensen niet aan. We willen allemaal in eenzelfde ‘Audi’  kunnen rijden. Daarmee kan een ieder aan de buitenwereld laten zien wat haar of zijn status is. Dat maakt het ook zo moeilijk om juist die andersdenkende te overtuigen van het feit dat de wereld van de beeldende kunstenaar anders ‘ werkt ‘. De wisselvalligheid die geldt bij de verkoop van kunstwerken is regel.

Dit inleidende betoog is nodig om in beeld te krijgen waar enkelen mee te maken hadden bij het realiseren van BaZtille. Ruim anderhalf jaar praten was nodig. Praten, vooral een weg zoeken, om de andersdenkenden te overtuigen van de noodzakelijkheid van het hebben van atelierruimten in een Gemeente. In een Gemeente die allerhande pogingen doet in de race naar landelijke erkenning van ‘ belangrijke groeistad met economische perspectieven ‘. De beeldende kunstenaars worden niet gezien als een belangrijke schakel in dit groeiproces. Eerder als een hinderlijke groepering die veel rotzooi om zich heen creëert. En welk bedrijf wil in haar omgeving een bevuiler. Dat doet afbreuk aan het prestige. Dus waar laat je ze ? In meerdere steden is het gebruikelijke beleid om kunstenaars in zgn. kraakpanden onder te brengen. Dat is handig, om echte krakers te weren. Het is tijdelijk, dan valt het dus te gedogen.

 In de Gemeente Zoetermeer zijn ruim zestig personen geregistreerd, als beeldend kunstenaar (1999). Er zijn er die thuis een ruimte hebben ingericht als atelier. En een deel van de kunstenaars zoekt het buitenshuis. Zoetermeer heeft vele jaren panden gebruikt voor tijdelijke ateliers. De meest bekende waren Stationsstraat, Van Leeuwenhoeklaan & Meidoornlaan. Dit laatste adres, aanvankelijk een school later Bibliotheek Dorp, werd gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw. Het pand aan de Van Leeuwenhoeklaan ( voorheen stadhuis ) ook gesloopt.

De kunstenaars die werkten op de Meidoornlaan kregen deze gelegenheid door inspanning van de Kunststichting Zoetermeer. De opzet en inrichting van het gebouw daar was dat de ateliers een open karakter hadden. Een bijzonderheid was dat in het hele pand vloerbedekking lag, die niet bevuild mocht worden. Ook al wist een ieder dat dit pand tegen de vlakte ging, inclusief de vloerbedekking. Dit pand was ‘ om niet ‘ in beheer gegeven aan Kunststichting Zoetermeer, wel moesten de kunstenaars betalen voor gas/licht/water. De staat van onderhoud van het pand was slecht. Lekkages werden provisorisch verholpen. Geen afsluitbare ‘ eigen ‘ ateliers. Tot het moment dat Ria van Dijk zich eveneens in dit pand vestigde. Er kwamen scheidingswanden en een einde aan de open communicatie.

Menige vergadering met kunstenaars heeft in dit pand plaatsgevonden, maar ook Open Atelierdagen. Wie hebben daar zoal gewerkt: Wietske Boutz, Laurens van Herpt, Frans de Jong, Ramesh Darji, Cor Nauta, Wim van As, Marja Milo, Ben van Viegen, Jurgen Klaassen. Ook Ruben Sarto is wel eens een keer geweest. En niet te vergeten Ria van Dijk. Ook Mons kwam er wel eens kijken. Ook die jongen met z’n theorieën en de door hem bedachte doosjes, Richard vd Heijden.

Eén echte tentoonstelling heeft er plaats gevonden, in het kader van de stedenband tussen Zoetermeer en Nitra. In het pand werd een wand geplaatst om kunstwerken aan te kunnen ophangen.

De contactpersoon bij de Gemeente, Annemiek de Groot, beheerster van panden met een culturele bestemming, stapte ook wel eens binnen. Ook op het moment om te melden dat het verblijf ophield te bestaan.

Dat was ook het moment om haar aan te spreken over de Leeuwenhoeklaan en of we daar gebruik van konden gaan maken. Een nogal groot pand, best plaats biedend aan misschien wel zestig kunstenaars. Maar dat was een te eng idee, voor sommige, binnen de Gemeente. Na nogal wat ‘ vijven en zessen ‘, kon bij hoge uitzondering gebruik gemaakt gaan worden van de begane grond in dat pand. En wat troffen we aan. Ja, we, want na de onderhandelingen kwamen de mensen met hun wensen.

De Kunststichting, lag grotendeels op haar gat, en was geen partij. Op grond van de goede verstandhouding en de goede ervaringen durfde de Gemeente het uiteindelijk toch wel aan. In het gebouw was het een ongelooflijke rotzooi. Alsof de ambtenarij spoorslags was vertrokken, achterlatend: archiefkasten ( gevuld met ordners ), tafels en stoelen in overvloed, en ook tekentafels. En daarnaast troffen we op de andere etages een enorme ravage aan. Later is een schoonmaakbedrijf met zeven personen een week lang bezig geweest al die zooi op te ruimen.

Wederom kregen de kunstenaars een individuele overeenkomst op basis van ‘ anti-kraak ‘. Ook nu was de toezegging dat het hooguit voor een jaar of drie zou gelden.

Het was een kantoorpand, kortom: lage plafonds en over het algemeen kleine ruimten, ongeveer een 35m2 gemiddeld. Alleen Frans de Jong, kon zich niet verenigen met de gedachte in zo’n kippenhok te moeten werken. Hij verbleef met instemming van een ambtenaar op de eerste etage. Hij had de beschikking over een atelier met een oppervlakte van meer dan tweehonderd vierkante meter.

Behalve ateliers, konden we de voormalige kantine gebruiken als expositieruimte. Wie waren de bewoners cq. gebruikers. Waaronder enkele ‘ oud-gedienden ‘ van de Meidoornlaan, zoals Frans de Jong, Marja Milo, Ria van Dijk, Cor Nauta & Wim van As. En nieuw: Ina van Dijk die wegging en weer terugkwam, Mieke Fabery de Jonge, Marijke Lamboo, Jaap van der Gaarden, Vereniging Terra Kunstprojecten, die het atelier deels afstond, eerst aan Ben van Viegen en later aan Andries Mons. We noemden ons, min of meer op verzoek van de Gemeente, het Van Leewenhoekkollektief.

Op de Meidoornlaan maakten we nog kennis met de nieuwe wethouder Andries Heidema, die de komende jaren een belangrijke rol zou spelen bij het verwerven van nieuwe ateliers. In de periode van de Leeuwenhoeklaan, werd een nieuw initiatief geboren. Om de afstand tussen politiek/ambtenarij tov het beeldende kunstenveld te overbruggen en verkleinen werden de zgn. rondetafelgesprekken ingevoerd. Deze vonden plaats in het stadhuis.

Vanuit verschillende groeperingen was er een vertegenwoordiging. Gemiddeld eens in de zes weken vond overleg plaats met de wethouder. Dit forum was de plek om wensen en plannen kenbaar te maken. Vanuit het veld was er Ed Boutkan voor Terra &  de heer Capeijne van de Copollo namens Kunststichting, Marus vd Made, Marjon Cordes voor de Londenstraat ateliers, Jan Groeneveld voor St. Hike en St. Kleurrijk Zoetermeer, Ina van Dijk voor Leeuwenhoek samen met Robert Verhaaf. Van de Gemeente was er meestal Ellen Stammeijer of Carla Deelstra.

Een van de onderwerpen van Verhaaf was steevast het verwerven van ateliers. Om een aantrekkende werking te hebben naar het publiek mbt het aanbieden van beeldende kunst, is dat er eerst een basis dient te zijn. Dáár waar kunstenaars willen en kunnen werken, zal uiteindelijk ook een situatie kunnen ontstaan voor galerieën en andersoortige expositieruimte.

In deze zelfde periode speelde het samengaan van Muziekschool, Vrije Academie, Wazoem. Het CKC, Centrum voor Kunst & Cultuur, nog een initiatief van wethouder Koos Meulenkamp, zou nu ten uitvoer worden gebracht. Mijn besprekingen met Andries Heidema hadden er in geresulteerd dat in dat gebouw ook een professionele tentoonstellingsruimte zou komen. Dit als compensatie voor het wegvallen van de expositieruimte op de Van leeuwenhoeklaan. Het gewone glazen dak van het CKC zou zelfs gewijzigd worden in een transparante versie. En ook de vloer zou aangepast worden. Wat het uiteindelijk werd valt nog steeds te betreuren. Na oplevering bleek spoedig dat die ruimte niet de gewenste toevoeging zou zijn. Te warm, en toch een gewoon glazen dak van helder glas. Er werd besloten om alsnog door het architectenbureau een onderzoek te doen en een begroting te maken voor aanpassingen. Die bleken uiteindelijk ruim boven de 3,5 ton uit te komen ( in guldens ). Het werd dus niets.

Omdat in zicht kwam dat de kunstenaars niet al te lang meer konden rekenen op een verblijf aan de Van Leeuwenhoeklaan, was onderzoeken nodig. Al fietsend kwam Verhaaf uit op de Rokkeveenseweg. Een soort industrieterrein, waar ook een waterzuiveringsinstallatie en een pompstation gelegen zijn. Maar ook een loods. Een beetje naargeestig gebouw. Het terrein gaf een nogal verlaten indruk. Mijn nieuwsgierigheid leidde mij rondom het gebouw. Het stond grotendeels leeg. Er stonden drakenboten, caravans en enkele oude auto’s en een camper. Omdat je makkelijk door de overhead deuren naar binnen kon kijken, zag je ook veel rommel. Het gebouw was niet helemaal in onbruik. Het bleek dat er nog enkele ambtenaren van de metaalafdeling werkten. Even naar binnen. Ze vertelden dat ook zij binnenkort hier zouden vertrekken. De Gemeente had in het kader van decentraliseren een nieuwe werkplaats betrokken aan de Industrieweg. Wanneer alle voorzieningen daar aanwezig zouden zijn, zou het gebouw aan de Rokkeveenseweg leeg komen te staan.

Maar, dit is het. Met Annemiek de Groot werd contact opgenomen. Tijdens de rondetafelgesprekken met Andries Heidema werd het voorstel gedaan om het gebouw te willen kopen. Het duurde ruim drie maanden voordat er antwoord kwam. Niet mogelijk. Er kleefde teveel bezwaren aan. Het gebied waar dit gebouw stond zou herzien worden. Bovendien zou de Provincie een plan hebben om uitbreiding te geven aan de A12. Teleurgesteld, oké, maar huren ? Wederom gingen er weer maanden overheen. En één van de meest kenmerkende uitspraken in die tijd van wethouder Andries Heidema, “ ik sta er niet achter “. Het einde van de Leeuwenhoeklaan kwam in zicht en er was nog geen alternatief.